Een groene en natuurlijke uitvaart

De begrafenisceremonie op de foto’s is in scène gezet.

Wie niet beter weet, stapt landgoed De Utrecht in het Brabantse Hilvarenbeek op met het idee om natuurwandeling te maken. Brede paden, een uitgestrekte heide. Enkel het houten hek waarin natuurbegraafplaats gebrand staat, verraadt dat het stukje natuur een andere bestemming heeft.

Verspreid over het landgoed liggen mensen begraven. Niet zij aan zij met elk een gedenksteen erop, maar kriskras verdeeld over de 25 hectare grond. “Sommige mensen kiezen ervoor om met hun hoofd in de zon te liggen, anderen willen met hun hoofd richting hun geboorteplek”, vertelt oprichter Joyce Sengers. Er zit minstens 2,5 meter tussen de graven, die te vinden zijn door de houten schijven die op de grond liggen met de namen erop. “Voor de onoplettende bezoeker is het bijna niet te zien, maar wij weten tot op de centimeter waar mensen begraven liggen.”

Natuurbegraafplaats De Utrecht is een van de dertig plekken in Nederland waar je op deze manier ter aarde kan gaan. Het past in een steeds breder aanbod van een duurzame dood. Uit een rapport van TNO blijkt dat een begrafenis goed is voor een totale uitstoot van 95 kilo CO2: ongeveer anderhalve maand aan stroomverbruik van een gemiddeld huishouden. Cremeren is nog belastender voor het milieu. Dan stoot je gemiddeld 208 kilo CO2 uit, vergelijkbaar met een retourtje Amsterdam-Madrid met het vliegtuig.

Sengers ziet steeds meer mensen hun laatste voetafdruk zo klein mogelijk willen houden. “Dat betekent niet dat de tradities de deur uit moeten, maar wel dat ze in een duurzame vorm kunnen bestaan.” Dat kan naast de plek waar je begraven of gecremeerd wordt, gaan om het gebruik van materialen voor de kist, de bloemen die bij het graf komen te liggen, de catering en zelfs de kleding die de overledene draagt. “We hebben laatst iemand begraven die naakt zijn graf in ging.”

Verschillende landschappen

Opgeleid als landschapsarchitect zocht Sengers tien jaar geleden naar een plek om in Nederland een natuurbegraafplaats te beginnen. In Engeland waren er legio voorbeelden, maar Nederland hield vooral vast aan de ‘standaarduitvoering’, met meer steen dan groen. “Het moest een helende plek worden waar je als nabestaande troost kan vinden in de natuur. Tegelijkertijd moest het goed zijn voor de natuur om deze bestemming te krijgen.”

Dat is gelukt. Door 25 hectare productiebos om te toveren tot natuurbegraafplaats, kon de wens in vervulling laten gaan. Het bestemmingsplan werd bij de start gewijzigd naar begraafplaats en dat is goed nieuws voor de natuur. Het betekent dat het geen andere bestemming meer kan krijgen in de toekomst. Zo blijft de natuur behouden.

Maar die natuur liet aan het begin wel te wensen over. “Het was een ecologische woestijn met enkel naaldbomen, waar heel weinig insecten en vogels leefden”, herinnert Sengers zich. Meer dan de helft van de bomen werd gekapt en vervangen door verschillende soorten inheemse loofbomen. Ook koos Sengers ervoor om vijf verschillende landschapstypen te ontwerpen, waardoor mensen met verschillende wensen een plekje konden vinden. Hou je meer van de zon, dan kun je een plek vinden op de heide. Lig je liever in de schaduw? Dan is het bos wat voor jou. En wie graag op een lichte plek wil komen te liggen, kan onder de lindes met hun frisse bladkleur terecht. De biodiversiteit op de natuurbegraafplaats nam in rap tempo toe.

Crematie

Wie liever gecremeerd wil worden, kan ook steeds makkelijker een duurzame keuze maken. Zoals elektrisch cremeren, waar Stefan Kroezen van crematorium ‘t Lief in 2019 de eerste mee was in Nederland. Kroezen was eerder projectontwikkelaar en nam in die hoedanigheid een uitvaartcentrum over. Hij was niet thuis in de sector, maar besloot met zijn achtergrond in de commercie en horeca de sprong te wagen. “Crematoria zijn vaak heel functioneel, terwijl je juist op zo’n moment behoefte hebt aan gastvrijheid.”

Ovens werden toentertijd in Nederland alleen geleverd met een gasaansluiting. “Terwijl het voor mij duidelijk was dat elektrische ovens de toekomst hadden. Die zijn efficiënter in gebruik en dus veel duurzamer.” Hij merkt dat efficiëntie een vies woord is in de uitvaartwereld. “Maar volgens mij is het de toekomst. Is een gasoven eenmaal op temperatuur, dan gebruikt hij niet veel energie. Maar als je hem steeds opnieuw op temperatuur moet brengen, kost dat juist heel veel energie.”

In Zwitserland vond hij een partij die elektrische ovens aanbood, waardoor hij in 2019 de eerste was in Nederland die een elektrische crematie aanbood. “Inmiddels is het gemeengoed, dat is geweldig om te zien.” De elektrische oven wordt aangedreven door zonne-energie van een eigen zonneweide, bestaande uit ruim 80 zonnepanelen. In totaal doet Kroezen zo’n 1.200 crematies per jaar, waarmee tot 90 kuub gas bespaard wordt. “Met de restwarmte kunnen we ons pand en dat van de buren verwarmen. We verbruiken in totaal nog geen 10.000 KwH stroom per maand.”

Biodiversiteit

Op natuurbegraafplaats De Utrecht doet men er alles aan om zoveel mogelijk met duurzaamheid bezig te zijn. Maar Sengers merkt dat dat niet altijd de beweegreden is voor mensen om hier begraven te worden. “De natuur verzorgt het onderhoud van de graven, dus daar hebben mensen geen omkijken naar. En wie hier ligt, krijgt eeuwigdurende grafrust. Dat betekent dat de nabestaanden geen brieven krijgen om het graf te laten ruimen na een decennium, tenzij er meer betaald wordt."

Om die reden vinden er in Nederland ook veel herbegravingen plaats: mensen die opnieuw begraven worden vanaf een reguliere begraafplaats, vaak met een plek ernaast voor hun partner. “Het is mooi dat ons concept zoveel mensen aanspreekt.”

De eerste jaren werd de natuur flink aangepakt om de natuurbegraafplaats een impuls te geven. Er werden brede paden aangelegd, er kwam een waterpartij en aan het begin van de begraafplaats staat een grote tipi-tent en een natuurtheater voor de ceremonie. Triodos Bank financierde de gebouwen op het terrein. “Maar nu is het de bedoeling dat de natuur zoveel mogelijk met rust gelaten wordt. Nu kan het zich weer ontwikkelen.”

De eerste vijf jaar werden enorme sprongen gemaakt op het gebied van biodiversiteit, zag Sengers in haar monitor. In 2016 werden slechts een paar vogelsoorten geteld, nu zijn dat er 33. Ook zijn er nieuwe soorten gespot die het op andere plekken in Nederland moeilijk hebben, zoals de levendbarende hagenis en de rode bosmier. “Het is prachtig om zoveel vogels te horen en de natuur te beleven tijdens een begrafenisceremonie.”

Inspiratie

Vanaf 2075 zal de natuur hier echt tot rust komen: dan sluit de natuurbegraafplaats na 60 jaar en zal er rust zijn. “Ik wil hiermee aangeven dat we ook maar te gast zijn op aarde. Uiteindelijk hoop ik met deze plek mensen te inspireren. Bijvoorbeeld door een pluktuin op het terrein, waar mensen gratis inheemse bloemen kunnen plukken voor bij het graf ter decoratie.”

Ook Kroezen spoort nabestaanden aan om bij andere facetten duurzamer te denken. “Ik ben weleens bij een crematie geweest waar de dienst in Noord-Brabant was, we vervolgens met 100 man in de auto naar het crematorium in Utrecht gingen en vervolgens weer terugreden naar Noord-Brabant voor de koffie en cake. Daar valt niet tegenop te verduurzamen als ondernemer.”

Als alternatief lanceerde hij dit jaar de Reisgenoot. Een elektrische Volkswagen bus met mos aan de binnenkant. “Na de dienst en de afsluitende borrel wordt er een erehaag gevormd, waarna de kist de bus ingaat en wij de overledene meenemen naar het crematorium.” In het buitenland zijn dit soort ‘stille crematies’ gebruikelijk, waar nabestaanden niet meerijden tot aan de oven. Kroezen hoopt er in Nederland ook een lans voor te kunnen breken. “Het doet niets af aan het afscheid en het zorgt ervoor dat de laatste invloed die je op de aarde hebt minder belastend is.”