“Tijdens de hittegolf van afgelopen maand was ik een weekendje naar de Belgische Ardennen met vrienden. We zaten ’s avonds buiten bordspelletjes te spelen, toen we ineens iets raars zagen. Tientallen bijen vlogen op een lamp af en tientallen anderen lagen op de grond. Ze gedroegen zich allemaal erg onrustig en eentje stak me zelfs, zonder dat daar echt een reden voor wasleek te zijn. 

Hittestress onder bijen 

We hadden dit nog nooit eerder gezien. Bijen die ’s nachts actief zijn en naar lampen vliegen? Motten en muggen, ja, maar bijen? Later leerde ik dat bijen op allerlei manieren last hebben van hitte en er veel stress door ervaren. Eieren en larven in het nest kunnen doodgaan door oververhitting, de koningin kan minder vruchtbaar worden en de was van het nest kan zacht worden en smelten. Door hitte kunnen bijen ook sneller ziek worden en hebben ze mogelijk minder tijd en middelen om voedsel te zoeken. Dat kan verklaren waarom ze ’s nachts nog zo actief waren. 

Bijen die last hebben van hitte, hebben verschillende manieren om af te koelen. Ze bewegen hun vleugels bijvoorbeeld om koele lucht het nest in te krijgen, ze halen water en verspreiden dat door het nest en ze zetten zich neer als levende schilden tussen de hete buitenkant en de kwetsbare binnenkant. Soms verlaten ze het nest en hopen ze zich op voor de opening van het nest, om het binnen koel te houden. Dat wordt ook wel een 'baard' genoemd.  

We ontdekten dat er een nest zat in het dak van ons gehuurde huis. Insecten zoals bijen vinden hun weg doorgaans met een lichtbron boven zich, zoals de zon of zelfs de sterrenhemel. Licht van onderaf, zoals een lamp ónder het nest, kan dan voor verwarring zorgen. Daardoor konden ze misschien de weg naar huis niet terugvinden.

“Ongeveer 68 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen komt door fossiele brandstoffen. ”

Pjotr Tjallema, onderzoeker Triodos Bank.

Klimaatverandering en biodiversiteit 

Ik weet niet precies wat er aan de hand was met deze bijen. Maar dat ze last hadden van de hittegolf was wel duidelijk. Een hittegolf die waarschijnlijk een stuk heftiger was door klimaatverandering. Het herinnerde me eraan dat klimaatverandering één van de vijf belangrijkste oorzaken is van biodiversiteitsverlies. Sommige wetenschappers verwachten dat klimaatverandering deze eeuw zelfs de belangrijkste oorzaak wordt. Momenteel is dat verandering in landgebruik, zoals ontbossing. 

Klimaatverandering zorgt nu al voor vaker voorkomende en heftigere hittegolven, bosbranden, droogte en stormen. En het zorgt voor verschuiving van leefgebieden en verandering van seizoenspatronen. De samenhang van ecosystemen komt daardoor steeds meer onder druk te staan. Eerste studies voorspellen dat zelfs bij relatief milde klimaatscenario’s tussen de 3 en 6 miljoen dier- en plantsoorten in de komende vijftig jaar kunnen uitsterven. 

Fossiele brandstoffen schaden biodiversiteit. 

Om de gevolgen van klimaatverandering te voorkomen (of in ieder geval verzachten), is het heel belangrijk om zo snel mogelijk afscheid te nemen van fossiele brandstoffen. Ongeveer 68 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen komt namelijk door fossiele brandstoffen. Maar dat is niet de enige reden waarom fossiele energie zo schadelijk is voor biodiversiteit. De aanleg van infrastructuur voor fossiele brandstoffen kan leefgebieden van dieren opdelen of zelfs vernietigen. En het kan zorgen voor lucht-, water-, geluids- en lichtvervuiling. 

Daarnaast vinden pesticiden en plastics ook hun oorsprong in de fossiele industrie en ook die zijn schadelijk voor biodiversiteit. Pesticiden worden gebruikt om gewassen te beschermen tegen bepaalde organismen, maar hebben ook schadelijke gevolgen voor diersoorten zoals bijen, vogels en waterdieren. Ondertussen komt er naar schatting elk jaar zo’n 9 tot 23 miljoen ton plastic in rivieren, meren en oceanen terecht. Dat is 2,5 tot 3 kilo plastic per persoon. Daar hebben dieren veel last van, bijvoorbeeld omdat ze het inslikken, erin verstrikt raken of erdoor worden vergiftigd. 

Meer biodiversiteit, minder fossiele brandstoffen 

Met andere woorden: als we iets willen doen aan biodiversiteitsverlies, moeten we iets doen aan fossiele brandstoffen. Het één kan niet losgezien worden van het ander. Helaas neemt de financiering van fossiele brandstoffen door banken alleen maar toe. Vorig jaar financierden de 65 grootste banken ter wereld, waarvan velen een natuurstrategie hebben, voor 906 miljard dollar aan fossiele bedrijven. Daarvan ging 508 miljard dollar naar bedrijven die de ontwikkeling van fossiele brandstoffen uitbreiden, bijvoorbeeld door nieuwe olieplatforms te bouwen. 

Geloofwaardige strategieën om biodiversiteitsverlies tegen te gaan (van zowel overheden als financiële instellingen), moeten ook gaan over het afbouwen van de fossiele economie. Anders zijn het geen geloofwaardige strategieën.” 

Pjotr Tjallema werkt als duurzaamheidsonderzoeker bij Triodos Bank. Hij richt zich op het voedselsysteem, natuur en biodiversiteit.