Triodos-CEO Marcel Zuidam: ‘Waar geld stroomt, volgt energie’

De energietransitie wordt vaak beschreven in termen van technologie. We spreken over windparken, waterstofclusters, warmtepompen en batterijen. Maar wie echt wil begrijpen waarom de transitie versnelt of juist stokt, moet niet beginnen bij technologie maar bij geld. Volgens een door de Europese Commissie ingestelde expertgroep is wereldwijd tegen 2030 jaarlijks ongeveer 6.300 miljard dollar nodig voor de energietransitie. Het probleem is echter niet een gebrek aan kapitaal – dat is er in overvloed. De uitdaging ligt in het laten stromen van dat kapitaal naar projecten die de transitie daadwerkelijk versnellen en het weghalen bij projecten die vooruitgang tegenhouden.

De energietransitie is daarom niet alleen een technisch vraagstuk, maar ook een allocatievraagstuk: hoe verdelen we schaarse middelen het beste en waar willen we dat deze middelen naar toestromen? Elke euro zet iets in beweging. Dit essay reflecteert op een aantal uitdagingen in de energietransitie waar geld en financiering een cruciale rol spelen. Het presenteert ook concrete oplossingen om geld beter te laten werken voor de energietransitie in Nederland.

Benieuwd naar de volledige essaybundel 'De waarde van de energietransitie'? Klik hier.

Uitdaging 1: Het succes van hernieuwbare energie en het vergeten aspect van vraagreductie

De opwek van groene stroom is in Nederland de afgelopen 10 jaar spectaculair gegroeid: deze is meer dan vier keer zo groot als in 2015. Vooral de groei van zon-PV springt eruit: het vermogen steeg in die periode van ongeveer 2 GWp naar zo’n 23 GWp. Ook is er een verschuiving te zien van fossiel naar hernieuwbaar. In 2024 werd voor het eerst meer dan de helft van de in Nederland geproduceerde elektriciteit opgewekt met hernieuwbare bronnen. Er valt dus aan aanbodkant van energietransitie een succesverhaal te vertellen.

Elektriciteit is echter niet de enige vorm van energie. De meeste gebruikte energie kent nog steeds een fossiele bron, denk bijvoorbeeld aan het verwarmen van huizen met gas, auto’s die rijden op benzine en steenkool voor de productie van staal. Het totale energieverbruik van Nederland is de afgelopen tien jaar slechts beperkt gedaald en die daling stagneert nu. Verder wordt er verwacht dat de energievraag van sommige activiteiten, zoals luchtvaart en datacentra, flink zal stijgen.  

We bouwen hernieuwbare opwek dus snel uit, maar elektrificatie aan de vraagzijde zorgt tegelijk voor een forse stijging van de elektriciteitsvraag, terwijl de totale vraag naar fossiele energie maar langzaam daalt. Een aanvullende uitdaging is dat de opwek van hernieuwbare energie veel grondstoffen vraagt. Zo is voor de bouw van windmolens veel meer staal nodig dan voor een gascentrale, en spelen ook koper (kabels) en lithium (batterijen) een belangrijke rol. Het is belangrijk om dat in perspectief te plaatsen. Dit hogere materiaalgebruik geldt vooral voor de bouwfase. Wanneer de volledige waardeketen wordt meegenomen – inclusief materialen die nodig voor bijvoorbeeld de winning van kolen en (schalie)gas – neemt dat verschil sterk af. Bovendien gaat het bij veel hernieuwbare technologieën om grondstoffen die grotendeels kunnen worden hergebruikt, met name in batterijen.

Ook speelt een ander strategisch punt: een groot deel van de hernieuwbare technologie – zowel complete producten als halffabricaten – wordt geproduceerd in een beperkt aantal landen, met China als dominante speler. Dat creëert nieuwe geopolitieke afhankelijkheden die we moeten erkennen en adresseren.

Daarnaast leidt de snelle groei van hernieuwbare opwek en elektrificatie tot netcongestie: het elektriciteitsnet raakt overbelast, wat de energietransitie vertraagt. Vraagreductie en het afstemmen van vraag en aanbod hiermee kan ook bijdragen aan het verminderen van netcongestie, door piekbelasting te beperken.

Het is duidelijk dat naast beleid dat veelal is gericht op het verduurzamen van de energie-opwekking, juist aandacht nodig is voor vraagreductie door bijvoorbeeld meer in te zetten op circulariteit. Andere voorbeelden zijn isolatie en systemen om zuiniger te stoken en te koelen in de gebouwde omgeving. Wat betreft vervoer kunnen we kijken naar meer gebruik van het openbaar vervoer en de fiets, autodelen en de elektrificatie van wegtransport. Voor de industrie zou warmteterugwinning in productieprocessen een belangrijke rol kunnen spelen.  Ten slotte is het belangrijk rekening te houden met het feit dat efficiëntie vaak niet leidt tot een absolute afname van energie- en materiaalgebruik, doordat besparingen worden gecompenseerd door extra consumptie (reboundeffecten).

Uitdaging 2: Kwetsbaarheid door fossiele afhankelijkheid

Fossiele brandstoffen domineren nog altijd de mondiale, en Nederlandse, energievoorziening. Hernieuwbare energie groeit snel, maar voorziet vooral in stijgende vraag in plaats van dat het bestaande fossiele productie verdringt. Ook Nederland blijft nog sterk afhankelijk van fossiele energie. Bijna 80% van het totale energieverbruik komt nog uit fossiele bronnen.  Sinds de afbouw van Gronings gas is Nederland netto-importeur van energie geworden. We zijn minder afhankelijk van Russisch gas, maar inmiddels wel van Amerikaanse vloeibaar gas (LNG). Ook voor het vergroten van strategische autonomie en aanjagen concurrentiekracht is het afbouwen van deze fossiele afhankelijkheid van groot belang.

Deze kwetsbaarheid heeft reële economische gevolgen. De oliecrises van de jaren zeventig en de energiecrisis van 2022 lieten zien hoe prijsschokken koopkracht, concurrentievermogen en overheidsfinanciën onder druk zetten. Oplopende geopolitieke spanningen, zoals recent in het Midden-Oosten, benadrukken de risico’s van onze afhankelijkheid van fossiele grondstoffen.

Publieke en private geldstromen spelen hierin een doorslaggevende rol. Wereldwijd komt volgens het IMF nog altijd een aanzienlijk deel van de financiering van fossiele projecten direct of indirect uit publieke middelen. Ook commerciële banken dragen bij: het jaarlijkse Banking on Climate Chaos-rapport laat zien dat de fossiele financiering door de grootste banken, vooral Amerikaanse en Britse banken, in 2024 opnieuw is toegenomen na een eerdere trend van daling.

Ook in Nederland ontvangt fossiele energie indirect nog altijd substantiële steun, ondanks de geplande afbouw ervan. Private geldstromen zijn echter steeds meer richting hernieuwbare energie verschoven: in 2023 was de geldstroom naar zonne- en windenergie (€ 56 miljard) nagenoeg gelijk aan die naar fossiele-energie (€ 54 miljard). Een uitdaging voor de komende jaren is het doorzetten van de uitfasering van fossiele financiering.  

Uitdaging 3: Slimme oplossingen voor de energietransitie lopen vast in de huidige financiële logica

Het klimaatbureau van de Verenigde Naties, het IPCC, concludeert dat mondiale investeringen in klimaatmitigatie achterblijven. Dat komt niet door een gebrek aan kapitaal, maar door hoge risicoperceptie en beleidsmatige barrières die de financieringskosten voor schone technologie verhogen.

Een voorbeeld is de manier waarop prudentieel toezicht op banken via kapitaaleisen investeringen met stabiele kasstromen en onderpanden bevoordeelt. Hernieuwbare energie kent lage operationele kosten, maar vraagt hoge investeringen vooraf. Daardoor zijn de financieringskosten bepalend. Onzeker beleid, lange vergunningstrajecten, onzekerheid in het verkrijgen van netaansluiting en gebrek aan garanties maken financiering duurder, terwijl fossiele projecten profiteren van bestaande infrastructuur en stabielere inkomsten. Zolang financieringsvoorwaarden te restrictief zijn en rendementseisen te hoog, stroomt privaat kapitaal niet vanzelf naar duurzame energie.

Ons financiële systeem is historisch ontworpen rond grootschalige, kapitaalintensieve projecten met voorspelbare kasstromen als olievelden, energiecentrales of raffinaderijen. Dat past bij een fossiel energiesysteem dat centraal is georganiseerd.

De toekomst ziet er echter anders uit: hernieuwbare energie-opwek is vaker decentraal, modulair en verspreid – duizenden zonneprojecten op daken, lokale energiecoöperaties, opslag achter de meter, wijkgerichte warmtenetten. Maatschappelijk is dat een kracht: het maakt energie democratischer, weerbaarder en dichter bij mensen. Financieel vraagt het om andere structuren, andere risicobeoordelingen en soms ook andere schaalniveaus.

De komende fase van de transitie vraagt fundamenteel andere financieringskennis. De uitbouw van hernieuwbare opwek paste nog redelijk in bestaande projectfinancieringsmodellen: grote assets, voorspelbare opbrengsten, bewezen technologie. Wat nu voor ons ligt is complexer: isolatieprogramma's, collectieve warmteoplossingen, lokale opslag, waterstofinfrastructuur, flexibiliteitsdiensten. Business cases met moeilijk meetbare besparingen en kasstroomprofielen die niet passen in standaard financieringsstructuren. Dat vraagt financiële innovatie, en de bereidheid om voorop te lopen. Het gezamenlijke opstalrecht dat financiers in 2014 ontwikkelden en de zonnedakrevolutie mogelijk maakte, laat zien dat de sector dit kan.  Die bereidheid is nu opnieuw nodig.

Drie oplossingen om geld beter te laten werken voor de energietransitie

Als geld richting geeft, dan vraagt een energietransitie die werkt voor iedereen om een financieel systeem dat bewust stuurt. Niet via losse maatregelen of tijdelijke impulsen, maar via duidelijke keuzes om kapitaal in lijn te brengen met wat we maatschappelijk belangrijk vinden. Uiteindelijk komt het neer op drie fundamentele verschuivingen waar we concreet mee aan de slag moeten.

1. Investeren in vraagreductie en systeemsturing

Een nationale aanpak in de gebouwde omgeving om minder energie te gebruiken kan symbool én motor zijn van een volwassen energietransitie. Hier wordt klimaatbeleid tastbaar, ook voor burgers: lagere energierekeningen, gezondere woningen, minder importafhankelijkheid. Maar daarvoor moet kapitaal anders gaan werken. Nu stroomt financiering nog vooral naar nieuwbouw, volumegroei en individuele installaties. Wat nodig is, is structurele verschuiving naar grootschalige renovatie, isolatie en vraagreductie. Zo'n verschuiving betekent een combinatie van betere ontzorging (één simpel loket voor subsidies en leningen met een gunstige rente) samen met stevigere normering (bijvoorbeeld een minimaal energielabel bij woningverkoop).

Ook in de industrie moet vraagreductie centraler staan. Het huidige beleid richt zich vooral op elektrificatie, waterstof en CO₂-afvang (CCS) om de bestaande industrie in stand te houden. De totale (fossiele) energievraag wordt grotendeels ongemoeid gelaten. We hebben heldere paden nodig over waar we naar toe willen en voor welke industriële activiteit wel en niet ruimte zal zijn. Bijvoorbeeld door financiële prikkels te creëren die circulaire productie stimuleren en productie die tot nieuwe onttrekkingen van grondstoffen leiden te belasten.

Dat vraagt keuzes. Ten eerste: sturen op absolute reductie in plaats van relatieve efficiëntie. Financiële prikkels moeten aantoonbare daling van energiegebruik belonen. Zo wordt efficiëntiewinst niet opgeslokt door grotere volumes of hogere consumptie. Een voorbeeld uit het Verenigd Koninkrijk zijn Climate Change Agreements. Dit zijn overeenkomsten tussen bedrijven en de overheid, in ruil voor het halen van energiebesparingsdoelstellingen krijgen deelnemers korting op hun klimaatbelasting

Ten tweede: inzetten op risicodeling en kostenverlaging. Publieke garanties, lage-rentefondsen en bundeling van projecten kunnen de financieringskosten van verduurzaming verlagen, zodat particuliere en institutionele investeerders makkelijker instappen.

Efficiëntie alleen is niet genoeg: historisch leiden efficiëntiewinsten vaak tot meer gebruik in plaats van minder. Prikkels en normen die de vraag naar fossiele energie en schaarse hulpbronnen begrenzen zijn daarom onmisbaar. Daarom moeten prijsprikkels worden aangevuld met duidelijke normen en begrenzing van gebruik. Het is goed om te benadrukken dat dit niet per definitie tot lagere economie activiteit, alleen binnen duidelijke grenzen. We moeten niet alleen een CO₂-prijs hanteren, maar ook standaarden invoeren voor gebouwen, en ruimtelijke keuzes maken die de energie-intensieve industrie en niet duurzame leefpatronen ontmoedigen. In plaats daarvan zijn investeringen nodig in collectieve oplossingen.

2. Richting geven via duidelijke en eerlijke transitiepaden

Onze fossiele afhankelijkheid maakt burgers kwetsbaar voor prijsschokken, bedrijven onzeker over investeringen en continuïteit – en daarmee werkgelegenheid - en stelt de financiële sector bloot aan transitierisico’s. Duidelijke afbouwpaden maken investeringen in duurzame alternatieven aantrekkelijker en voorkomen abrupte schokken die schadelijk kunnen zijn voor burgers, de economie en de financiële sector.

Nederland kent voorbeelden van gerichte en geplande transities. De snelle omschakeling naar aardgas in de jaren zestig was geen spontane marktontwikkeling, maar het resultaat van regie, infrastructuurplanning en financiële sturing. Die les is relevant: grote systeemtransities vragen duidelijke richting, publieke kaders en financiële instrumenten die kapitaal sturen.

Dat betekent concreet: een rechtvaardig afbouwpad voor fossiele industrie, inclusief De financiering hieraan. En dat betekent ook heldere CO₂-budgetten voor andere industriesectoren met verplichte transitieplannen met tussendoelen. Een rechtvaardige transitie vraagt om investeringen in omscholing, inkomenszekerheid voor getroffen werknemers en regionale ontwikkeling.

Internationaal groeit het besef van het belang van een duidelijke en eerlijke afbouw van de afhankelijkheid fossiele brandstoffen. Neem het initiatief voor een Fossil Fuel Treaty, gericht op het stoppen van nieuwe fossiele uitbreiding en het eerlijk uitfaseren van bestaande productie. Dat krijgt steun van steeds meer landen, regio’s en financiële instellingen zoals Triodos Bank. Dat Nederland samen met Colombia een internationale top organiseert over het afbouwen van fossiel benadrukt dat deze discussie niet marginaal is. Dergelijke initiatieven helpen om mondiale spelregels te verduidelijken en een gelijk speelveld te creëren.

Zo ontstaat een ordelijke afbouw van fossiele energie én fossiele financiering. Dat biedt duidelijkheid aan burgers, investeringszekerheid aan bedrijven en stabiliteit aan de financiële sector.

3. Goed op elkaar afgestemde publieke en private financiering voor slimme oplossingen

Slimme oplossingen voor de energietransitie lopen op dit moment vast in de bestaande financiële logica. Niet omdat er te weinig kapitaal is, maar omdat risico’s verkeerd worden geprijsd en omdat beleidsmatige onzekerheid de financieringskosten verhoogt.

Publieke kaders kunnen de relatieve kapitaalkosten verlagen waar maatschappelijke waarde zit. Stabiele CO₂-beprijzing en heldere normering maken duurzame keuzes logisch en stimuleren innovatie. Langjarige contractstructuren zoals Contracts for Difference (CFDs)waarbij de overheid het verschil tussen een vaste afgesproken prijs en de marktprijs bijbetaald, hebben bewezen te werken voor duurzame opwek. De uitdaging is nu om vergelijkbare zekerheid te creëren voor de volgende stappen in de energietransitie: groene waterstof, batterijopslag, vraagreductie en lokale energie-infrastructuur. Juist daar ontbreken nog heldere contractuele kaders die investeringen aantrekkelijk maken, Tijdelijke en aantoonbaar additionele garanties kunnen innovatieve technologieën over de eerste drempel helpen. Het IPCC bevestigt dat voorspelbaar beleid en stabiele marktkaders cruciaal zijn om investeringen op te schalen.

Daarnaast vraagt de transitie om gerichte publieke aandacht en financiering voor systeemfuncties: energienetten, opslag, flexibiliteit en warmte-infrastructuur. Zonder deze infrastructuur lopen zelfs de goedkoopste kilowatturen vast. Dit is waarschijnlijk de meest urgente uitdaging: de uitbreiding van het elektriciteitsnet verloopt te langzaam en netbeheerders kampen met een enorm coördinatie- en allocatieprobleem. Het oplossen daarvan is een voorwaarde om de energietransitie uit het slot te trekken. Omdat de Nederlandse overheid meerderheidsaandeelhouder is van de netbeheerders, ligt hier bij uitstek een publieke rol, zowel voor versnelling van investeringen als voor de regie op de verdeling van schaarse netcapaciteit.

Een volwassen marktordening betekent dat publieke middelen richting geven. In zo’n marktordening is het normaal om normen te stellen. Private partijen krijgen duidelijkheid en stabiele kaders waarbinnen ze kunnen investeren. Niet méér publiek risico, maar betere spelregels die kapitaalstromen duurzaam in lijn brengen met publieke belangen als lange-termijnwelzijn, natuur en energie-onafhankelijkheid.

Laat geld de juiste kant op stromen

De energietransitie slaagt niet vanzelf. Ze slaagt alleen wanneer we bewust kiezen waar geld naartoe stroomt, en waar niet meer. Als kapitaal blijft steken in oude patronen, creëren we onnodig veel risico ten koste van de maatschappij. Als we onze aandacht richten op vraagreductie, eerlijke transitiepaden en slimme publieke-private samenwerking, verkleinen we maatschappelijke en financiële risico’s en vergroten we strategische autonomie en onze concurrentiekracht.

De kern is simpel: geld is geen neutrale factor. Elke euro ondersteunt een bepaald energiesysteem, een bepaalde economie, een bepaald toekomstbeeld. Door geldstromen scherp af te stellen op lange-termijnwelzijn en energie-onafhankelijkheid, maken we van de energietransitie geen kostenpost, maar een strategische investering in stabiliteit, veerkracht en brede welvaart.

Maar de financiële sector hoeft niet alleen op betere beleidskaders te wachten. Door kennis te delen, nieuwe samenwerkingsvormen te zoeken en bereid te zijn af te wijken van gebaande paden, kan de sector zelf het verschil maken.

De vraag is dus niet of er genoeg geld is. De vraag is of we de moed hebben dit samen de juiste kant op te laten stromen.